Ngày 23 tháng 7 năm 2018, nhóm các nhà khoa học từ thuộc nhiều thế hệ, từ các Viện nghiên cứu, các Trường đại học, các Tổ chức xã hội – nghề nghiệp và các chuyên gia độc lập đã gửi bản kiến nghị về “Quy hoạch phân vùng thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng quặng titan” đang được điều chỉnh  lên Thủ Tướng và các cấp lãnh đạo cao nhất của đất nước, các nhà hoạch định chính sách, các cơ quan có thẩm quyền.Nhóm các nhà khoa học nhận thấy rằng thành quả phát triển của đất nước trong những năm qua một phần là dựa trên lợi thế của khai thác tài nguyên thiên nhiên. Ngày nay, Việt Nam đã là nước có thu nhập trung bình, đang cùng với thế giới bước vào cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, sự phát triển sẽ chủ yếu dựa trên công nghệ và trí tuệ con người. Trong đó, quặng titan là nguồn tài nguyên không tái tạo, rất quý giá không nhất thiết phải tập trung khai thác để xuất khẩu thô như hiện nay. Chúng ta nên để dành nguồn nguyên liệu này cho thếhệ mai sau theo đúng chiến lược phát triển bền vững (Chương trình nghị sự 21) mà Đảng và Nhà nước đã ký kết và hoạch định.

Khai thác titan tại Bình Định (Ảnh: PanNature)

“Quy hoạch phân vùng thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng quặng titan giai đoạn đến năm 2020, có xét tới năm 2030” theo Quyết định 1546/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 03/09/2013 hiện nay đang trong quá trình điều chỉnh (gọi tắt là Quy hoạch titan điều chỉnh). Xét từ góc độ khoa học, kinh tế, xã hội và với quan điểm phát triển bền vững, các nhà khoa học nhận thấy đối với Quy hoạch titan điều chỉnh, đặc biệt 2 trên địa bàn tỉnh Bình Thuận, cần được cân nhắc một số vấn đề, vì vậy, nhóm các nhà khoa học kiến nghị như sau:

Thứ nhất: Tên gọi của Quy hoạch Titan điều chỉnh phải theo đúng quy định của Luật Khoáng sản, vì: Luật Khoáng sản số 60/2010/QH12 ngày 17 tháng 11 năm 2010 đang có hiệu lực thi hành quy định, các loại hình quy hoạch khoáng sản tại khoản 1, điều 10 bao gồm:
a. Quy hoạch điều tra cơ bản địa chất về khoáng sản;
b. Quy hoạch thăm dò, khai thác khoáng sản chung cả nước;
c. Quy hoạch khai thác, sử dụng từng loại, nhóm khoáng sản làm vật liệu xây dựng cả nước và quy hoạch khai thác, sử dụng từng loại, nhóm khoáng sản khác cả nước;
d. Quy hoạch thăm dò, khai thác, sử dụng khoáng sản tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Thực tế tên Quy hoạch 1546 cũng như Quy hoạch điều chỉnh không phù hợp với điều 10 của Luật Khoáng sản số 60/2010/QH12 ngày 17 tháng 11 năm 2010.

Thứ hai: Quy hoạch titan điều chỉnh phải tuân thủ quy định của Luật Quy hoạch số 21/2017/QH14, ban hành ngày 24/11/2017, vì: Quy hoạch titan điều chỉnh thuộcloại quy hoạch ngành quốc gia, nằm trong phạm vi điều chỉnh tại điều 1; tại khoản 1 và 2 điều 6 của Luật Quy hoạch 2017, cần được đánh giá môi trường chiến lược theo điều 18; bảo đảm kết hợp hài hòa giữa lợi ích của Nhà nước và lợi ích của cộng đồng; giữa lợi ích của các vùng, các địa phương; bảo đảm quyền tham gia ý kiến của cơ quan, tổ chức, cộng đồng và cá nhân trong quá trình lập quy hoạch theo quy định tại khoản 6 và 7, điều 21 của Luật Quy hoạch.

Thứ ba: Phân vùng không gian lãnh thổ, điển hình cồn cát đỏ Bình Thuận để làm căn cứ lập Quy hoạch titan điều chỉnh, vì: Cồn cát đỏ tỉnh Bình Thuận tuy diện tích có hạn, nhưng tập trung rất nhiều hoạt động phát triển kinh tế, xã hội của Trung ương, địa phương và của các ngành kinh tế khác nhau, dẫn đến sự chồng chéo trong quy hoạch khoáng sản với các quy hoạch hoạt động phát triển về điện gió, điện mặt trời, du lịch dịch vụ, trồng rừng và công nghiệp v.v… Hiện tại, trong tổng diện tích gần 19.527 ha quy hoạch cho 26 khu vực thăm dò, khai thác quặng titan, thì có 4.576 ha chồng lấn lên 33 dự án của các ngành kinh tế khác. Hài hòa lợi ích giữa các bên liên quan là điều cần thiết trong quy hoạch. Phân vùng không gian lãnh thổ là bước đi quan trọng đầu tiên trong quá trình lập quy hoạch. Vì vậy, quy hoạch titan điều chỉnh cần phải tiến hành phân vùng cồn cát đỏ Bình Thuận. Kiến nghị phân chia cồn cát đỏ trên địa phận Phan Thiết và huyện Hàm Thuận Bắc và huyện Bắc Bình thành 3 vùng kéo dài theo hướng Tây Nam – Đông Bắc, gồm:

(i) Vùng phía Tây giáp đồng bằng và quốc lộ 1A, ưu tiên quy hoạch khai thác, chế biến quặng titan, đồng thời canh tác nông lâm nghiệp trong chừng mực có thể;
(ii) Vùng trung tâm cồn cát có địa hình cao nhất, ưu tiên phát triển quy hoạch ngành năng lượng sạch điện gió, điện mặt trời;
(iii) Vùng phía Đông giáp biển, ưu tiên cho quy hoạch phát triển kinh tế địa phương, hàng đầu là phát triển du lịch, dịch vụ.

Thứ tư, không cấp phép khai thác mỏ titan nhỏ lẻ: Việc cấp phép tràn lan trong thời gian qua đã dẫn đến các tình trạng không mong đợi như ngày nay: (i) Nhiều doanh nghiệp, cá nhân không đủ năng lực khai thác chế biến thực sự; (ii) Các doanh nghiệp đã được cấp phép không dám và không có điều kiện đầu tư vào khâu chế biến sâu và càng không có đủ năng lực xử lý vấn đề môi trường; (iii) Hệ quả là quặng titan sau tuyển tinh vẫn tiếp tục được xuất khẩu trái phép. Mặc dù có quy hoạch titan từ năm 2013, nhưng hiện nay việc khai thác quặng titan trên địa bàn Bình Thuận diễn ra manh mún, nhỏ lẻ khắp nơi, chẳng những gây tổn thất nhiều tài nguyên, mà thảm thực vật chịu hạn trên cồn cát bị tàn phá, bề mặt địa hình nham nhở, cát bay cát nhảy phát triển mạnh, thúc đẩy quá trình sa mạc hóa với xu thế tiến dần về phía nội đồng, và nhiều xí nghiệp năng lực kém không thể hoàn thổ phục hồi môi trường. Do vậy, việc cấp phép khai thác này cần được xem xét, tính toán kỹ càng trong Quy hoạch titan điều chỉnh, chỉ những công ty có năng lực mạnh, có thể thiết kế mặt bằng công nghiệp, tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật khai thác quặng titan sa khoáng, đảm bảo để khai thác xuống sâu, khắc phục được những tác động xấu đến môi trường và xã hội ở khu khai thác.

Thứ năm, khai thác titan Bình Thuận phải đạt đến hết độ sâu của tầng quặng theo kết quả điều tra, thăm dò, vì: Kết quả điều tra của Liên đoàn Địa chất Trung Trung Bộ năm 2010 cho thấy trên diện tích 782 km 2 cồn cát đỏ thuộc tỉnh Bình Thuận đã đánh giá được tài nguyên dự tính 333, tài nguyên dự báo 334a là 558 triệu tấn khoáng vật nặng. Quặng titan phân bố từ mặt đất đến độ sâu hơn 100m. Nếu khai thác4 chỉ đến độ sâu 20-40m như hiện nay và san lấp các moong mỏ, thì hàng trăm triệu tấn tài nguyên sẽ bị chôn vùi vĩnh viễn trong lòng đất, đó là sự lãng phí tài nguyên quá mức. Vì vậy, trong Quy hoạch điều chỉnh cần xác định rõ độ sâu sâu thăm dò và khai thác là phải hết tầng chứa quặng.

Thứ sáu, cần tạo cơ chế chính sách ưu tiên đối với các nhà máy chế biến sâu quặng titan, vì: Chế biến sâu khoáng sản là yêu cầu bắt buộc của Đảng và Nhà nước đối với tất cả các loại khoáng sản nhưng hiện nay ở tỉnh Bình Thuận không có bất kỳ một cơ sở chế biến quặng titan nào, tất cả đều là xuất khẩu quặng titan thô sau tuyển.

Trong Quy hoạch titan năm 2013 đã đề cập đến chế biến quặng titan quy mô lớn với công nghệ tiên tiến, sản phẩm chủ yếu là rutil nhân tạo, pigment, titan xốp, titan kim loại … cho nhu cầu trong nước và xuất khẩu. Chế biến quặng titan đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn và công nghệ cao, vì vậy, không nhất thiết yêu cầu các công ty khai thác đầu tư vào chế biến sâu. Cần tạo ra cơ chế chính sách ưu tiên để kêu gọi một số nhà đầu tư lớn, có năng lực tham gia vào công đoạn chế biến quặng titan với công nghệ cao, chẳng những tạo ra những sản phẩm titan, zircon chất lượng xuất khẩu, mà còn thu hồi được những sản phẩm phụ đi kèm, quý hiếm trong quặng như nhóm nguyên tố Đất hiếm, đồng thời loại bỏ các chất phóng xạ trong quặng titan để giảm thiểu tác hại đến sức khỏe và môi trường của cộng đồng địa phương. Chính phủ cần yêu cầu các Bộ ngành liên quan đánh giá tính khả thi của nội dung chế biến sâu trong quy hoạch trước khi trình cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Việc làm này nhằm tránh tình trạng đã và đang xảy ra đối với Quy hoạch 1546 cũng như một số Quy hoạch khác (ví dụ như Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng quặng sắt đến năm 2020, có xét đến năm 2030). Hậu quả của sự thiếu khả thi sẽ ảnh hưởng lớn tới phát triển kinh tế-xã hội của các địa phương khu vực khai thác và đất nước nói chung.

Bản kiến nghị này được gửi kèm theo Bản phân tích chi tiết những bất cập của Quy hoạch titan hiện tại với những dẫn chứng khoa học cụ thể.

Danh sách các tập thể nhà khoa học tham gia ký tên:

  • GS. TSKH. Đặng Trung Thuận, Chủ tịch Hội Địa hóa Việt Nam
  • Ông Trịnh Lê Nguyên – Giám đốc Trung tâm Con người và Thiên nhiên
  • TS. Phạm Quang Tú – Tổ chức Oxfam tại Việt Nam
  • Ông Phan Đình Nhã – Viện Tư vấn Phát triển
  • TS. Lê Ái Thụ – Chủ tịch Hội Địa chất Việt Nam
  • Ông Nguyễn Ngọc Quang – Điều phố viên Liên minh Khoáng sản
  • PGS.TS Lê Thu Hòa – Đại học Kinh tế Quốc dân
  • TS. Lê Văn Thành – Hội Khoa học và Công nghệ mỏ Việt Nam
  • TS. Nguyễn Thành Sơn, Chuyên gia tư vấn độc lập, nguyên Trưởng ban Chiến lược TKV

Nội dung kiến nghị

Các vấn đề liên quan đên kiến nghị vui lòng liên hệ: Trung tâm Con người và Thiên nhiên (cơ quan điều phối Liên minh Khoáng sản). Địa chỉ: 24H2 Khu đô thị mới Yên Hòa, Cầu Giấy, Hà Nội. ĐT: 024 3556-4001. Email: contact@nature.org.vn

Kiến nghị của các nhà khoa học về “Quy hoạch phân vùng thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng quặng titan” đang được điều chỉnh

Gửi phản hồi

Your email address will not be published. Required fields are marked *